8- الملل و النحل اثر محمد بن عبد الكريم شهرستاني
شهرستاني
از متكلمين و فلاسه قرن ششم هجري است. در 479 ه ق در «شهرستانه» خراسان
متولد و در 548 ه ق در موطنش سر به خاك مي گذارد اثر الملل و النحل است. به
تعبيري مي توان آن را تاريخ دين و فلسفه ناميد. او در اين كتاب به تشريح
آرا فلاسفه يونان و اسلام و انديشه هاي ديني عرب جاهليت و هند و ايران
باستان و صابئني مي پردازد بخش مربوط به صابئين، تحت عنوان «صابيان»، از
مهمترين مباحث كتاب شهرستاني است . تشريح آرا صابئيان در اندازه هايي كه
شهرستاني ارائه كرده است ، در هيچ متني تاريخي – اسلامي يافت نمي شود .
منابع شهرستاني در تشريح آرا صابئيان نامعلوم است. دسترسي شهرستاني به آرا
صابئيان نيز غير قابل ارزيابي است. زيرا او در زماني مي زيسته كه تمامي
معابد شهر حران (ويراني در 424 ه ق) نابود شده بودند. شهرستاني در طول
زندگانيش تنها سه سال در بغداد (نظاميه بغداد) حضور داشته (510 تا 514 ه
ق)، و ما بقي عمر خود را در ايالت خراسان بسر برده است. اگر تاريخ تاليف او
را در 512 ه ق باور داشته باشيم، همواره اين سوال را در پيش رو خواهيم
داشت كه با توجه به اقامت كوتاه سه ساله او در بغداد ، آيا منابع كافي در
اختيارشهرستاني قرار گرفته، تا به تفسيري در كتابش درباره صابئين آمده
ترديد نداشته باشيم؟